کیهان آنلاین

آگهی می پذیرد

با بخش آگهی تماس بگیرید تا کیهان لندن امکان برقراری ارتباط با مخاطبان شما را در سراسر جهان فراهم آورد

با کیهان آنلاین همکاری کنید

برای کیهان خودتان عکس و خبر بفرستید

نظر خود را با ما در میان بگذارید

نه تنها خبر بلکه لابلای سطور را

 در کیهان لندن بخوانید

کیهان لندن را مشترک شوید

تا همراه هفتگی و همیشگی شما باشد

داریوش همایون

می باید به کاروان پیوست

تلاش- بحث بی پايان «رهبری» جنبش سبز اوج دوباره‌ای گرفته است. اين همه توجه و علاقه بر گرد اين موضوع، آيا تنها مختص به روحيه ما ايرانی‌هاست، يا ضرورت پيش‌برد هر مبارزۀ جمعی است؟ به‌عبارت ديگر؛ «مگر مبارزه بدون رهبری می‌شود؟!» ملت ما چند بار شاهد «ظهور» رهبران بوده است. رهبران بغايت فرهمند، قدرتمند و پر نفوذی که از عهده تکان سراسری جامعه و سرآمدانش برآمده‌اند. رهبرانی که حتی پس از گذشت دهه‌ها از مرگشان  هنوز هم برای کسانی سايه‌شان کم‌رنگ نشده و به قولی، «جمجمه‌هايشان از درون گورها» بر آنها حکومت می‌کنند!

 داریوش همایون ــ این گونه بحث‌های بیرون مانند همه این سی ساله سرگرمی است و پیامدی ندارد و نداشته است. اما بد نیست ببینیم منظور از رهبری چیست. رهبری آن گونه که در جامعه‌های واپس‌مانده می‌شناسیم رهبری فرهمند charismatic وبری است ــ شخصیتی که همان نامش بس است که توده‌ها را به حرکت درآورد؛ کسی که سرنوشت ملت یا امری را تعیین می‌کند. در جامعه‌های مدرن آن گونه رهبری ناممکن است. پیچیدگی و تنوع جامعه سیاسی چنان است که هیچ کس نمی‌تواند شخصیت و باورهای خود را بجای نیروهای اجتماعی بگذارد. سیاست در آن جامعه‌ها یک موضوعی نیست و بسیج مردم ــ لایه‌های اجتماعی و گرایش‌ها و منافع فراوان و گاه متناقض ــ نیاز به رهبران در هر سطح دارد. چنین نیست که سرانجام کسی یا کسانی بر تارک جنبش سیاسی یا اجتماعی ننشینند و حتی جنبش به آنان شناخته نشود ولی آنها پیوسته ناگزیر از کاستن فاصله خود با توده‌ها هستند ــ با مردمی که تنها به درد زنده باد و مرده باد گفتن نمی‌خورند.

رهبری جویان بیرون اگر تنها در پی پیش انداختن خود در فضای مساعدتری که  جنبش سبز پدید آورده نباشند، از شناخت دگرگونی انقلابی که در جامعه ایرانی روی داده است ناتوان‌اند. آنها هنوز غرق در گذشته‌های بی شکوه شکست خورده به نمونه‌های مصدق و خمینی می‌اندیشند ــ نستالژیک‌ترین آنان به اندیشه جا انداختن رهبری مصدق در جنبش سبز افتاده اند! ملت ما محکوم است پس از گذاشتن خمینی بجای مصدق سه دهه پیش اکنون مصدق را بجای خمینی بگذارد. گذشته زیستی اندازه ندارد. در این جامعه‌ای که گفتمان را پیش از اشخاص گذاشته است و رهبران را به پیروی خود می‌خواند رهبری فرهمند وبری جائی نخواهد داشت؛ جستجوی (بیهوده) آن توهینی به هوش مردم خواهد بود.

صرف نظر از دسته‌هائی که در تلاش ثبت مقام رهبری به نام آقايان موسوی و کروبی و... هستند، گروه‌های ديگری برای خود وظيفه‌ای جز ستيز، نفی، کم رنگ جلوه دادن تا حد بی اعتبار کردن نقش اين افراد نمی‌بينند. محافل ديگری نيز کوشش می‌کنند، «رهبران» خود را بجای آنها بنشانند. آيا ادامه چنين فضائی می‌تواند برای جنبش سبز زيان آور باشد؟

 تردید دارم که حتی بتوانند زیان آور باشند. اما برجسته شدن نقش موسوی در جنبش سبز بیش از کوشش صاحبان «اطاق فکر» از دو عامل نیرو می‌گیرد. نخست، پیشرفت توقف ناپذیرش در پهنه اندیشه و عمل سیاسی که در بنیاد، و نه در تاکتیک‌ها، اندک اندک تفاوتی با پیام و روحیه جنبش سبز ندارد. دوم، دستگیری سرتاسری (به اصطلاح زشت این سال‌ها فله‌ای) سرامدان سیاسی و فرهنگی که جز موسوی و کروبی کسی را در میدان نگذاشته است. کروبی دلیر تر است و به نظر می‌رسد برای جبران آنچه برای انقلاب و حکومت اسلامی کرده تا پایان، هر چه باشد خواهد رفت.  موسوی و خانم رهنورد در کنار او سیاستگرانه‌تر عمل می‌کنند. رژیم و اوضاع و احوال، آنان را سخنگویان و نمایندگان این جنبش ساخته است و آنها می‌کوشند خود را به اندازه نقشی که چنین شرایطی به آنها داده است برسانند. گاه در تاریخ ملت‌ها پیش می‌آید که مردمانی کمابیش معمولی، مانند همه ماها، فرصت می‌یابند که شخصیت‌های تاریخی شوند. به قول اقبال «خرم آن کس» که این فرصت را بشناسد و خود را به آن، و بزرگی‌ها و مخاطراتش بسپارد.

در پشت سر حملاتی که به سران جنبش می‌شود تلاش نه چندان پوشیده‌ کنار زدن خود جنبش سبز را می‌توان دید. در ایران دگرگشتی روی داده که نقش همه بیرونیان را کمرنگ، گاه تا حد زوال کرده است. کسی در ایران به سخنان آنان توجهی نمی‌نماید. آنها اکنون که جنبش موقتاً از خیابان دست کشیده است و بیشتر در اعلامیه‌ها و سخنان موسوی بازتاب بیرونی دارد به نقطه ضعف آشکار «رهبری» جنبش، پیشینه موسوی، می‌زنند تا گفتمان خود را جانشین جنبش سبز سازند. مشکل آنها این است که اگر تأکید بر پیشینه ها باشد کمتر کسی از مدعیان سالم خواهد ماند. موسوی نخست وزیر محبوب خمینی، نامه سیاه‌تر از آن کسان که همه جوانی خود را برای پیشبرد گفتمان شریعتی‌ها و آل‌احمدها و سپس خمینی‌ها گذاشتند و احتمالا تا چهره‌ بر ماه تابان را دیدند نیست ــ هر کس به فراخور خود. امروز همه از موافق و مخالف در یک قایق هستیم و گذشته‌ها را می‌باید بر یکدیگر و بر ملت خود ببخشائیم ــ همان ملی کردن تاریخ و بدر آوردنش از سلاح سیاسی. در بیرون و درون جنبش سبز هر کس به شیوه خود در تلاش بیرون آوردن کشور از این سیاه چاله‌اند و بهتر است دست از گریبان گذشته یکدیگر بردارند. این روش‌ها شایسته یخزدگان تاریخ است.

مشکل اصلی، نابسنده بودن گفتمان‌هائی است که به‌عنوان  جایگزین گفتمان جنبش سبز و زمینه همکاری عرضه می‌شود. در حالی که مردم در ایران همه راه دمکراسی لببرال را رفته اند فراخواندن‌شان به اینکه در کاروانسرای انتخابات آزاد (از سوی گروهی که در کنار جنبش سبز است  و حمله‌ای به هیچ کس نمی‌کند) یا عرفیگرائی بیارامند بازتابی نخواهد داشت. می‌باید به کاروان پیوست.

به‌تازگی بر اين بحث زاويه جديدی گشوده شده که در مصاحبه اخير «روز» با خانم رهنورد و در پاسخ‌های ايشان تبلور يافته است. ضرورت پرهيز از «کورمال کورمال رفتن و آنارشيسم» و به موازات آن حل مسأله «رهبری» به ياری قانون اساسی جمهوری اسلامی. قانون اساسی جمهوری اسلامی حلقه توافق و پيوند جنبش سبز! چنين طرحی چقدر واقع بينانه است؟

 بیش از واقع بینانه زیرکانه است. خانم رهنورد با چیره دستی مشکل سیاسی راه سبز امید را گشوده اند. راه سبز امید نمی‌تواند بیرون از قانون اساسی جمهوری اسلامی عمل کند. ادامه همین اندازه فعالیت‌های آن که بسیار لازم است، و تنها بخت آن برای تشکیل ائتلافی شامل عناصر مؤثر رژیم برای شکست دادن احمدی‌نژاد در همین استراتژی است ــ هشدار دادن همه آنها که از دست اندازی‌های روز افزون سپاه و آدم آن، احمدی نژاد، بیمناک شده‌اند به اینکه دست کم از قانون اساسی و خودشان دفاع کنند.

در عین حال راه سبز امید می‌باید جنبش سبز را نیز در کنار خود نگه دارد که با کل این رژیم و قانون اساسی آن در ستیز است. قانون اساسی به عنوان جلوگیری از «کورمال رفتن و پرهیز از آنارشیسم» فرا خواندن جنبش سبز است به اینکه سود عملی پیشرفت گام به گام هماهنگ را دریابد و محدودیت‌ها را بشناسد و راه سبز امید را کمتر سرزنش کند. یک ملاحظه عملی نیز هست. چه موسوی و چه خانم رهنورد در هر فرصت تأکید می‌کنند که قانون اساسی می‌تواند در راستای حقوق مردم تغییر یابد. این دعوی را در عمل می‌باید آزمود. قانون اساسی جمهوری اسلامی اجازه تغییر می‌دهد ولی نه اصلاح. زیر پا گذاشته شدن قانون از سوی احمدی‌نژاد این موضع گیری را آسان کرده است. اگر می‌توان قانون اساسی را برای حکومت فردی نادیده گرفت تجدید نظر در آن برای تأمین حقوق مردم به مراتب سزاوارتر خواهد بود. اما تجدید نظر با لغو کردن یکی نیست.

مطالبات مشترک بجای رهبری و بجای قانون اساسی جمهوری اسلامی، طرح ديگريست که به منظور حفظ چندگانگی يا رنگارنگی جنبش سبز  ارائه می‌شود. می‌گويند؛ چرا  از همين امروز  «اعلامیه جهانی حقوق بشر» را به عنوان سند وحدت اين جنبش قرار ندهيم؟

 اعلامیه جهانی حقوق بشر همه روح و معنای جنبش سبز است. هرچه از جنبش می‌آید همان را می‌رساند. زمانی در باره جنبش سبز نوشتم همه برای همه به‌پاخاسته‌اند ــ همه‌ صاحب حقوق، همه‌ بی تبعیض. اعلامیه ... سند هست، نیاز به سند شدن ندارد. از همین جاست که هیچ گفتمان دیگری جای دمکراسی لیبرال اعلامیه ... را نگرفته است. کمتر و بیشتر آن چه می‌توان خواست؟ 

همرائی و همکاری حول شعارهائی چون «سکولاريسم»، «انتخابات آزاد» يا «رفراندم» «استراتژی های» ديگری هستند، که هر يک به محوری برای تلاشهای گروه ها و محافل ايرانی ـ بدل شده‌اند. در مقابل اين همه «نقشۀ راه» چاره چيست؟ با استفاده از اين گفتۀ شما که «بیراهه‌ها بيشمارند، و راه يکی است»، اين «راه» کدامست؟

 حتی اگر استراتژی‌های دیگر می‌توانستند مانند گفتمان جنبش سبز به همرائی و همکاری کمک کنند نیازی به آنها نمی‌بود. چه اصراری بر رفتن بر بیراهه‌هاست؟ ما هنوز از نقشه راه سخن نمی‌گوئیم. نخست می‌باید ببینیم که به کجا می‌خواهیم برسیم؟ تنها هنگامی که با این پرسش اساسی روبرو شویم خواهیم دانست که ارزش نقشه‌های راه چیست؟

مقصد ما نه یک حکومت عرفیگرای صدامی است نه انتخابات آزاد فلسطینی در غزه. ما می‌خواهیم عرفیگرائی را همراه با دمکراسی و بقیه حقوق بشر، و انتخابات آزاد را برای ریشه‌دار کردن دمکراسی و (نه تعطیل آن پس از گرفتن اکثریت) داشته باشیم ــ انتخابات و عرفیگرائی نه به تنهائی بلکه بر بستر دمکراسی و حقوق بشر که هم مقصد و هم نقشه راه است.

در گفتگو با نشریه «تلاش» 

 □□□ تکفروشی کیهان در فروشگاه های ایرانی

 □□□ اشتراک کیهان: کیهان را مشترک شوید