تأسیس در تهران سوم خرداد 1321

تأسیس در لندن اول ژوئن 1984

kayhanonline-London

با پستچی و ستون پست

 کیهان لندن مکاتبه کنید

بگویید و بشنوید

 بپرسید و پاسخ بگیرید

postchi@kayhanlondon.com

فرح دوستدار

نویسنده و پژوهشگر علوم سیاسی

پیش شرط دموکراسی پلورالیست: همگرایی کمینه

در کشاکش جنگ جهانی دوم هنگامی که هیتلر رؤیای فتح جهان را در سر می پروراند، تعداد زیادی از دانشمندان و سیاستمداران آلمانی که پس ازبه قدرت رسیدن نازی ها به علت باورهای شان و یا مخالفت با روش دیکتاتوری هیتلراکثراً به انگلستان وایالات متحده مهاجرت کرده بودند به جمع آوری اسناد جنایات رژیم حاکم و طرح حکومت دموکراتیک آینده پرداختند. مطالعه نحوه تأسیس جمهوری فدرال آلمان پس از جنگ جهانی دوم که یکی از نمونه های موفق تاریخی درزمینه تشکیل حکومت دموکراتیک و غلبه برحکومت استبدادی یک کشور است حاوی نکات وپیشنهادهای مهمی است که می تواند الهام بخش متفکران و علاقمندانی باشد که مایل اند در طرح دموکراسی پلورالیست آینده ایران نقش فعالی بازی نمایند.

فضای آن دوران از چند سو به موقعیت سیاسی و فرهنگی کنونی ایران شباهت دارد و از جهات دیگری می توان تفاوت ها و وجه تمایزهای تحول دموکراسی در آلمان را سرمشق و نمونه قرار داد. شباهت ها از جمله در این موارد است:

حکومت استبدادی وبه کلی فاقد ارزش های اخلاقی و انسانی هیتلرازدیدگاه روشنفکران و دموکراسی خواهان و کسانی که اصول اخلاقی را ارج می نهادند فاجعه ای ملی بود که کشور را به سوی پرتگاهی مهیب سوق می داد. در حالی که بسیاری ازافراد بنام در ابتدا هیتلر را خوش آمد گفته و او را ناجی آلمان می پنداشتند. کشوری که پس از شکست در جنگ جهانی اول زیر بارغرامت های سنگین جنگی و در تنگنای اقتصادی و روانی قرار گرفته بود. با گذشت چند سال روشن گشت که بر خلاف انتظار آنان ملت جنگ زده آلمان از چاله به چاه افتاده است. این حقیقت تلخ در مورد ایران نیز صادق است زیرا ایرانیان نیز با دست خود از چاله استبداد سلطنتی به چاه استبداد دینی سقوط کردند.

-         آلمان مانند ایران دارای پیشینه قوی فرهنگی است. علاوه بر غنای ادبی وهنری و وجود نوابغی مانند گوته، شیلر، باخ، بتهوون و دیگران، تاریخ آلمان شاهد جنبش های معنوی و فکری متعددی بوده است. غنای ادبی ایران وفرهنگ باستانی ما نیزکه تا کنون توانسته در برابر استبداد دینی و ضد ملی سدهائی ایجاد کند، در بازسازی فرهنگی نیز مؤثر خواهد بود.

-         مردم آلمان همانند ایرانیان از هوش و ذکاوت خارق العاده ای بر خوردارند. هوش آلمانی با کوش، یعنی سعی و کوشش در کار همراه است در حالیکه کوش ایرانی لنگ لنگان می رود. 

-         آلمان تا قبل از سال ١٨٧١ و تشکیل امپراطوری آلمان به وسیله اتو فون بیسمارک  که اولین صدراعظم آن امپراطوری شد مجموعه ای بود از ایالت ها و دولت شهرهای خودمختار که پروس بزرگترین آن بود. سنت خودمختاری و گوناگونی فرهنگی ایالت ها از یک سو و وجود مذاهب و باورهای گوناگون از سوی دیگر مسئله اتحاد و توافق را در تاریخ سیاسی آلمان پیوسته به مسئله ای بغرنج تبدیل کرده بود.

در فرهنگ ایرانی نیز، به دلایل مختلفی عدم توافق واتحاد وهمکاری یکی از موانع بزرگ پیشرفت و دستیابی به دموکراسی است. علت اصلی نفاق و دگرستیزی را باید درباورهای ایرانیان وخصوصاً در برخی از سنت های اسلامی جستجو نمود. در هرحال این مشکل بزرگ در خور ریشه یابی و بررسی و علاج است. 

هنگام تدوین قانون اساسی جمهوری فدرال آلمان پس از خاتمه جنگ جهانی دوم، مؤسسان آن از سوئی عوامل شکست اولین حکومت دموکراتیک آلمان پس از جنگ جهانی اول را در نظر داشتند که با پیروزی انتخاباتی هیتلر یعنی به روش دموکراتیک تبدیل به استبداد گردید. از سوی دیگر این سؤال مطرح بود که چه تدابیرو راهکردهائی باید در قانون اساسی گنجانده شود تا مشکلاتی از این قبیل منتفی شود :

١- چگونه می توان با وجود گوناگونی های مذهبی و ایدئولوژیکی و از همه دردناکتراشغال و تقسیم آلمان پس از خاتمه جنگ جهانی دوم بین چهار کشور متفق (امریکا، شوروی، بریتانیا، فرانسه) وحدت واتفاق و همکاری طیف های متضّاد را ممکن ساخت؟

 ٢- چگونه باید پایه های دموکراسی را استحکام بخشید تا مدافع خود باشد و بار دیگر تبدیل به استبداد نگردد؟

یکی ازکسانی که درموفقیت سیستم سیاسی آلمان نقش مؤثری داشت ارنست فرنکل (Ernst Fraenkel) سیاستمدار و دانشمند یهودی آلمان است که او را پدر پلورالیسم آلمان می نامند. او که تا سال١٩٣٨ در برلین به عنوان دادستان وعضوحزب سوسیالیست فعال بود پس ازاحساس خطر به ایالات متحده آمریکا مهاجرت نمود. نظرات و تفکرات او که در سال ١٩٥١ به آلمان بازگشت و در دانشگاه آزاد برلین به تدریس علوم سیاسی پرداخت در آموزش دموکراسی و بیداری و تربیت سیاسی مردم آلمان پس از سالها اسارت در حکومتی مستبد و تبلیغات دیکتاتوری آن، نقش مهمی ایفا نمود.

نکات اساسی را که فرنکل در طرح نئوپلورالیسم خود بر آن تکیه داشت می توان به این صورت خلاصه نمود:

در جامعه کثرت گرا یا پلورالیست رفاه عمومی و خیر و صلاح گروه ها از پیش (a priori) مشخص نیست. برخلاف استبداد دینی که دولت، خیر و نیکی را حتی در موارد خصوصی برای همگان تعیین می کند و یا در نظام های سوسیالیست  و کمونیست که دولت برای همه تعیین تکلیف می نماید، در سیستم پلورالیست، نفع عمومی و خیر گروه ها و اتحادیه ها پس ازتبادل نظر ومذاکره و عقد قرارداد و به طور تجربی (a posteriori) مشخص می شود.

پیش شرط چنین سازش وتعهدی وجود "همگرایی کمینه" (minimal consensus) یا توافق بر سر کمترین اصول است. به این ترتیب که قواعد کلّی و انکارناپذیری که لازمه کارکرد دموکراسی در مملکت است باید مشخص گردد و احزاب و گروه ها و تمام شهروندان ورای باورها و تعلقات حزبی و اتحادیه ای و سایر تفاوت های شان، هم از جنبه وجدانی و هم درعمل، خود را مسئول رعایت و اجرای آن بدانند. "همگرایی کمینه" مانند سریشم یا چسبی است که اعضاء و گروه های اجتماعی را به هم اتصال داده و برخلاف تضادها و گوناگونی علائق، توافق و همکاری را بین آنان ممکن می سازد. در این میان، آن که "همگرایی کمینه" یا بخشی از آن را زیر سؤال می برد، در واقع کل دموکراسی را به پرسش می کشد.

در دموکراسی انگلستان حد اقل توافق برمحور نحوه کار سیستم مملکتی شکل گرفته است. در جمهوری فدرال آلمان با توجه به پیشینه دیکتاتوری وسوابق سیاسی آن، ارنست فرنکل عقیده داشت که در زمینه ارزش ها نیز حد اقل توافق لازم است.  به طور نمونه "همگرایی کمینه" می تواند در مورد اصول زیر باشد: مشروعیت تنها از رأی مردم گرفته می شود، رأی اکثریت تصمیم گیرنده است، حقوق و آزادی های فردی چنانچه در اعلامیه جهانی حقوق بشر آورده شده غیر قابل انکار است، بی طرف بودن دستگاه قضایی، اجرای بلاشرط قانون درادارات دولتی، رعایت اصول منصفانه و بری ازخشونت در روابط احزاب و گروه ها  و غیره...

صحنه سیاست در نظام پلورالیست به دو بخش تقسیم می گردد: بخش «مباحثه ناپذیر" (non controversial)  و بخش «مباحثه پذیر" (controversial). اصول کلی که در"همگرایی کمینه" مورد توافق قرار گرفته "مباحثه ناپذیر" و ورای باورها، نظرها و علائق حزبی و صنفی و غیره است و باید احزاب و اتحادیه ها وکلیه افراد جامعه خود را موظف به احترام واجرای آن بدانند. در زیر این خیمه همگی جای دارند و یک باور مشترک یعنی اعتقاد و وفاداری به میثاق "همگرایی کمینه" آنان را به هم پیوند می دهد.

علائق حزبی و گروهی مانند طرح سیستم حکومتی، چگونگی تشکیل و کارکرد احزاب، اتحادیه ها، نقش اقتصاد و غیره در بخش "مباحثه پذیر" قرار دارند و می توانند مورد بحث و جدل قرار گیرند و وظیفه حکومت و دولت آن است که امکانات مساوی وعادلانه برای بحث و جدل گروه ها واحزاب فراهم آورد و از ضعیف ترها حمایت کند تا حق هیچ گروهی پایمال نگردد. طراحی قواعد یک بازی منصفانه (Fair Play) و نجیب جهت طرز فعالیت احزاب و مبادله و معامله بین علائق متفاوت از یک سو،  و آموزش قواعد این بازی به افراد اجتماع از سوی دیگر، یکی از شرایط موفقیت و پایداری دموکراسی است.

از نظر فرنکل دموکراسی پلورالیست مفهومی خشک و خیالی نیست بلکه علاوه بر نفی استبداد، چالش و دعوتی است خطاب به یکا یک افراد جامعه. در تنهائی و انزوا، خطر مبتلا شدن فرد به ویروس استبداد شدیدتر است. حال آنکه با شرکت فعالانه در بخش های مدنی، انسان به بلوغ سیاسی می رسد و همکاری در گروه را می آموزد.

یکی از عوامل مهم موفقیت در تشکیل جمهوری فدرال آلمان پس از جنگ جهانی دوم پشتیبانی همه جانبه و هوشمندانه دولت امریکا در زمینه های سیاسی، اقتصادی و آموزشی بود. از همان ابتدا اداره ای دولتی با بودجه وسیع جهت آموزش سیاسی و تدریس دموکراسی تأسیس گردید تا با در اختیار گذاشتن کتاب و سایر مواد درسی به معلمان و دانش آموزان و دانشجویان اصول دموکراسی و پیشگیری ازاستبداد و بنیادگرائی و افراط گرائی و نظائر آن تدریس شود. دیوان عالی مخصوص و بی طرف قضائی نیز جهت حفظ قانون اساسی و قضاوت در مورد تخطی از آن تأسیس گردید.

در برخی از موارد فرهنگ کشور آلمان دارای برتری هائی است که می توان آنرا سرمشق و نمونه قرار داد:

آلمان به سرزمین شعرا و متفکران معروف و دارای یک سنت قوی در روشنگری واصالت عقل است. در قرن هجده میلادی که عصرروشنگری نامیده می شود فیلسوف شهیر پروس ایمانوئل کانت به فلسفه لیبرالیسم که در انگلستان و به وسیله جان لاک تأسیس شده بود بُعد عمیق اخلاقی بخشید و آن را به سطح بین المللی بسط داده و طرح صلح جهانی را پایه نهاد. دانشمندان بی شمار دیگری نیز از جمله ماکس وبر طرح دموکراسی و راسیونالیسم (خردباوری) را پرورانده و آثاربا ارزشی بر جای گذاردند.

تنها حجم و کیفیت افکار فلسفی ایده آلیسم که در چهل سال فاصله بین نشرآثار کانت و هگل خلق شد بنا به نظریه فیلسوف آلمانی ریشارد کرونر در کتابش به نام "از کانت تا هگل" غنی تر از پانصد سال فلسفه یونان باستان است. کیفیت اخلاقی و بشر دوستانه آثار ادبی و فلسفی عصر روشنگری و ایده آلیسم آلمان از نمونه های کم نظیر تاریخ علوم اجتماعی و فلسفه است. در نتیجه، با وجود فراز و نشیب های تاریخی، از استبداد قیصری تا جنگ جهانی اول، از شکست دموکراسی بین دو جنگ جهانی تا پیروزی هیتلر و غلبه فضای خفقان دوران نازی، کشور آلمان توانست پس ازخاتمه جنگ جهانی دوم با رویکرد به پیشینه غنی علمی و پشتیبانی متفقین، طرح دموکراسی را به اجرا در آورده وخسارات جنگ را به نحو قابل تحسین جبران نماید.

خصوصیات دیگری را که در پیشرفت و ترقی آلمان نقش مؤثری داشته و می تواند سرمشق ایرانیان گردد، میتوان در این چند مورد خلاصه نمود :

دقیق بودن در مسائل، عمیق و منظم فکر کردن، روش صحیح برای انجام هر کاری یافتن، اصل و فرع را از هم تمیز دادن، سیستماتیک عمل کردن، احترام به قانون و بسیاری موارد دیگر.

نتیجه گیری

درایران پیشینه طولانی قرن ها استبداد و عدم آزادی فکر و قلم موجب کمبود های بسیاری در زمینه شناخت دموکراسی و یاد گیری روش و رفتار دموکراتیک درجامعه گردیده است. حال با وجود ناهنجاری های بسیار پایان شب سیه نزدیک است. در دو دهه اخیر وسائل ارتباط جمعی امکانات بسیاری را فراهم آورده و توده مردم را با روشنفکران، جامعه شناسان ومتخصصان علم سیاست مرتبط ساخته است. حال این گوی و این میدان. بر ماست که با تحلیل جامعه و فرهنگ ایران و با توجه به مدل ها وتجربه های موجود در تأسیس دموکراسی، طرح پلورالیسم آینده رامهیّا سازیم.

در بحث تأسیس دموکراسی، نظرها در وهله اول متوجه تدوین قانون اساسی می گردد درحالی که قبل از این امر و پس از آن نیز اقدامات مهم دیگری جهت تسهیل و تثبیت دموکراسی اجتناب ناپذیراست. از جمله:

اولین قدم در راه تأسیس دموکراسی پلورالیست در کشورهائی مانند ایران که پیشینه ای در این زمینه ندارند طرح اتحاد یا "همگرایی کمینه" بین گروه های متفاوت و اکثرأ متناقض است. توافق بر سر حد اقلی از قواعد، زمینه را جهت همکاری مهیّا می سازد. در ممالکی مانند انگلستان تحول دموکراسی در طول قرن ها و به طور مداوم تکامل یافته و بسیاری از اصول آن جنبه سنتی به خود گرفته است. درموقعیّت کشورهائی مانند ایران مسئله توافق باید در زمینه وسیع تری مطرح گردد. توافق در مورد برخی از ارزش ها و عمل کردها می تواند بسیاری از مشکلات آینده را پیشگیری نماید.

دموکراسی قبل از هرچیز تعهدی وجدانی و اخلاقی است. همانند سایر اصول اخلاقی، شهروندان باید با اراده آزاد آن را پذیرا شده و خود را مسئول حفظ آن بدانند. نشر و بسط این مطلب یکی از وظائف پایه ای رسانه هاست.

با توجه به روحیات مردم و تجربه های تاریخی باید در نهایت درایت و تیزهوشی مواردی را که می تواند در جامعه ایران موجب لغزش دموکراسی آینده گردد مورد مطالعه قرار داد و راه حل هائی جهت پیشگیری آن تدبیر نمود.

آموزش دموکراسی از جنبه نظری و عملی باید درموقعیت کنونی در دستور کار رسانه ها قرار گرفته و پس از دستیابی به دموکراسی، علاوه بر تبلیغ آن در رسانه ها، جزئی از برنامه درسی مدارس و دانشگاه ها گردد.

هم اکنون جامعه ایرانی در مرحله شناخت و پذیرا شدن گوناگونی ها ست. در زمینه توافق، وحدت و هم آهنگی در فرهنگ ایرانی به هیچ سنتی نمی توان تکیه نمود. در این زمینه دست ما تهی است. از این رو تفکر، تعمق و بحث در مورد مهیا ساختن زمینه "همگرایی کمینه" در این برهه زمان یکی از ضروری ترین وظایف هر ایرانی وطن دوست و دموکراسی خواه است.

□□□ تکفروشی کیهان در فروشگاه های ایرانی

□□□ اشتراک کیهان: کیهان را مشترک شوید